به گزارش آلاچیق خبر/ دکتر مهدی قدیری، متخصص گوش، حلق و بینی، فلوشیپ خواب و مدیر کلینیک خواب راد اصفهان، با اشاره به نقش خواب در حفظ سلامت انسان اظهار کرد: خواب یکی از فرایندهای اساسی بدن است که علاوه بر تأمین استراحت، در تنظیم فعالیت مغز، بازسازی بافت‌ها، پردازش اطلاعات، تعادل هیجانی و عملکرد سیستم ایمنی نقش دارد. اختلال در این فرایند می‌تواند به‌تدریج ابعاد مختلف سلامت جسمی و روانی فرد را تحت تأثیر قرار دهد.
وی با بیان اینکه خواب به معنای غیرفعال شدن مغز نیست، توضیح داد: در زمان خواب، فعالیت‌های مغزی و بدنی در الگوهای مشخصی تغییر می‌کنند و بسیاری از عملکردهای حیاتی، از جمله تنفس و تنظیم دمای بدن، همچنان ادامه دارند. برخلاف کما و سایر حالت‌های عمیق اختلال هوشیاری، خواب فرایندی برگشت‌پذیر است و فرد می‌تواند در واکنش به محرک‌های محیطی مانند صدا یا لمس از خواب بیدار شود.
خواب چگونه بر سلامت مغز و بدن تأثیر می‌گذارد؟
قدیری با اشاره به ساختار خواب شبانه گفت: خواب از دو بخش اصلی خواب بدون حرکات سریع چشم یا نان‌رم و خواب همراه با حرکات سریع چشم یا رم تشکیل شده است. بخش نان‌رم شامل سه مرحله است که از خواب سبک تا خواب عمیق را در بر می‌گیرد و هرکدام عملکردهای متفاوتی در روند استراحت و بازیابی بدن دارند.
به گفته این متخصص، هر چرخه خواب معمولاً ۸۰ تا ۱۰۰ دقیقه طول می‌کشد و بیشتر افراد در طول شب چهار تا شش چرخه خواب را تجربه می‌کنند. در ساعات ابتدایی شب، سهم خواب عمیق بیشتر است، اما با نزدیک شدن به صبح، دوره‌های خواب رم طولانی‌تر می‌شوند.
وی افزود: خواب عمیق در فرایندهای بازیابی جسمی نقش دارد و مرحله رم با فعالیت بیشتر مغز، پردازش اطلاعات و هیجانات و وقوع بسیاری از رؤیاهای واضح همراه است. بنابراین، کیفیت خواب تنها به مدت‌زمان حضور فرد در رختخواب وابسته نیست، بلکه پیوستگی و ساختار طبیعی مراحل خواب نیز اهمیت دارد.
این فلوشیپ و متخصص اختلالات خواب تأکید کرد: خواب ناکافی یا بی‌کیفیت می‌تواند توانایی تمرکز، یادگیری، حافظه و تصمیم‌گیری را کاهش دهد و در صورت تداوم، با خستگی روزانه، اختلالات خلقی و کاهش کیفیت زندگی همراه شود. کمبود مزمن خواب همچنین با افزایش خطر چاقی، دیابت نوع دو، فشار خون بالا و بیماری‌های قلبی‌عروقی ارتباط دارد.
*میزان خواب مورد نیاز از نوزادی تا بزرگسالی
مدیر کلینیک خواب راد اصفهان با اشاره به اینکه نیاز بدن به خواب در دوره‌های مختلف زندگی تغییر می‌کند، گفت: نوزادان در ماه‌های نخست زندگی معمولاً به ۱۴ تا ۱۷ ساعت خواب در شبانه‌روز نیاز دارند. این میزان در کودکان یک تا دو سال به ۱۱ تا ۱۴ ساعت و در کودکان سه تا پنج سال، با احتساب خواب روزانه، به ۱۰ تا ۱۳ ساعت می‌رسد.
وی ادامه داد: کودکان شش تا ۱۲ سال به‌طور معمول به ۹ تا ۱۲ ساعت خواب و نوجوانان ۱۳ تا ۱۷ سال به هشت تا ۱۰ ساعت خواب در شبانه‌روز نیاز دارند. برای بیشتر بزرگسالان ۱۸ تا ۶۰ سال نیز دست‌کم هفت ساعت خواب در شب توصیه می‌شود.
قدیری خاطرنشان کرد: میزان خواب مورد نیاز افراد ممکن است با توجه به شرایط جسمی و ویژگی‌های فردی متفاوت باشد؛ ازاین‌رو، علاوه بر مدت‌زمان خواب، باید به احساس شادابی پس از بیداری، میزان هوشیاری در طول روز و وجود علائم احتمالی اختلال خواب نیز توجه کرد.
***خروپف مداوم؛ نشانه‌ای که ممکن است از آپنه خواب خبر دهد
این متخصص با هشدار درباره بی‌توجهی به خروپف‌های مکرر اظهار کرد: خروپف در اثر لرزش بافت‌های راه هوایی فوقانی ایجاد می‌شود، اما در برخی افراد می‌تواند با تنگی یا انسداد مسیر تنفس هنگام خواب همراه باشد. در چنین شرایطی، احتمال ابتلا به آپنه انسدادی خواب مطرح می‌شود.
وی خروپف بلند و مداوم، مشاهده وقفه‌های تنفسی توسط اطرافیان، خواب‌آلودگی روزانه، خستگی پس از بیداری، کاهش تمرکز و گاهی سردردهای صبحگاهی را از نشانه‌های مهم این اختلال برشمرد.
قدیری افزود: آپنه انسدادی خواب موجب اختلال در تنفس طبیعی و تکه‌تکه شدن خواب می‌شود. در نتیجه، فرد ممکن است با وجود خوابیدن در ساعات نسبتاً طولانی، صبح‌ها همچنان احساس خستگی داشته باشد و در طول روز با کاهش هوشیاری مواجه شود.
وی با تأکید بر اینکه عوامل ژنتیکی، اضافه‌وزن و ویژگی‌های ساختاری راه هوایی می‌توانند در بروز این بیماری نقش داشته باشند، تصریح کرد: وجود خروپف به‌تنهایی برای تشخیص آپنه کافی نیست و ارزیابی تخصصی برای مشخص شدن علت و شدت مشکل ضرورت دارد.
*تست خواب چگونه بیماری را مشخص می‌کند؟
قدیری با اشاره به اهمیت تشخیص دقیق اختلالات خواب گفت: ارزیابی بیماران معمولاً با بررسی علائم، سابقه پزشکی و استفاده از پرسشنامه‌های استاندارد آغاز می‌شود. در صورت نیاز، تست خواب برای بررسی مراحل خواب، الگوی تنفس و تغییرات سطح اکسیژن خون انجام می‌گیرد.
وی پلی‌سومنوگرافی یا PSG را یکی از مهم‌ترین روش‌های تشخیص تخصصی اختلالات خواب دانست و افزود: در برخی بیماران مبتلا به آپنه انسدادی خواب، با توجه به شرایط بالینی، امکان استفاده از تست خواب خانگی نیز وجود دارد.
این متخصص توضیح داد: شاخص آپنه ـ هیپوپنه یا AHI تعداد وقفه‌ها و کاهش‌های قابل‌توجه تنفس را در هر ساعت خواب اندازه‌گیری می‌کند. در بزرگسالان، مقدار AHI برابر یا بیشتر از پنج همراه با علائم یا برخی بیماری‌های مرتبط، و نیز مقدار برابر یا بیشتر از ۱۵ حتی در نبود علائم آشکار، می‌تواند در تشخیص آپنه انسدادی خواب مورد استفاده قرار گیرد.
وی افزود: پرسشنامه‌هایی مانند ESS برای سنجش خواب‌آلودگی روزانه، PSQI برای ارزیابی کیفیت خواب و STOP-BANG برای غربالگری خطر آپنه کاربرد دارند, بااین‌حال، نتایج این ابزارها به‌تنهایی جایگزین ارزیابی پزشکی و آزمایش‌های تشخیصی نیستند.
*دستگاه CPAP و روش‌های درمان آپنه انسدادی خواب
مدیر کلینیک خواب راد اصفهان با اشاره به روش‌های درمان آپنه خواب اظهار کرد: انتخاب درمان به شدت اختلال، علائم بیمار و شرایط جسمی و آناتومیک او بستگی دارد. اصلاح سبک زندگی، کاهش وزن در افراد دارای اضافه‌وزن، استفاده از وسایل دهانی و در برخی بیماران، مداخلات جراحی از گزینه‌های درمانی به شمار می‌روند.
وی درمان با دستگاه فشار مثبت راه هوایی یا CPAP را یکی از روش‌های اصلی و خط اول درمان برای بسیاری از بیماران مبتلا به آپنه انسدادی خواب معرفی کرد و گفت: این دستگاه با ایجاد فشار مثبت، مسیر تنفس را هنگام خواب باز نگه می‌دارد و به کاهش وقفه‌های تنفسی کمک می‌کند.
مطهرنیا، کارشناس تجهیزات پزشکی کلینیک خواب راد، نیز با اشاره به اهمیت تجهیزات کمک‌تنفسی در درمان این بیماری اظهار کرد: انتخاب دستگاه استاندارد و متناسب با نیاز بیمار و استفاده صحیح از آن، در اثربخشی درمان اهمیت دارد. بیماران باید برای انتخاب تجهیزات مناسب از راهنمایی متخصصان بهره بگیرند.
قدیری در ادامه نسبت به تبلیغات اغراق‌آمیز درباره درمان قطعی آپنه خواب با روش‌های لیزری و رادیوفرکوئنسی هشدار داد و تأکید کرد: روش‌های جراحی و مبتنی بر انرژی برای همه بیماران مناسب نیستند و میزان اثربخشی آن‌ها به شرایط آناتومیک و وضعیت بالینی فرد بستگی دارد. بنابراین، پیش از انتخاب این روش‌ها باید ارزیابی تخصصی انجام شود.
*نارکولپسی و خواب‌آلودگی غیرقابل‌کنترل در طول روز
این فلوشیپ خواب با اشاره به نارکولپسی به‌عنوان یکی دیگر از اختلالات خواب گفت: خواب‌آلودگی شدید روزانه و حملات ناخواسته خواب از علائم اصلی این بیماری هستند. در برخی بیماران، علائم دیگری مانند کاتاپلکسی یا کاهش ناگهانی قدرت عضلانی در پی هیجان، توهم‌های هنگام به خواب رفتن یا بیدار شدن و فلج خواب نیز مشاهده می‌شود.
وی افزود: تشخیص نارکولپسی معمولاً با بررسی تخصصی خواب شبانه و انجام آزمون تأخیر چندگانه خواب یا MSLT صورت می‌گیرد. در شرایط مشخص، اندازه‌گیری سطح هیپوکرتین در مایع مغزی‌نخاعی نیز می‌تواند به تشخیص کمک کند.
قدیری خاطرنشان کرد: درمان این بیماری با توجه به نوع و شدت علائم انتخاب می‌شود و ممکن است شامل داروهای کنترل خواب‌آلودگی روزانه و درمان کاتاپلکسی باشد. مصرف دارو باید تحت نظر پزشک انجام شود.
*سندرم پاهای بی‌قرار؛ عامل اختلال در استراحت شبانه
مدیر کلینیک خواب راد اصفهان درباره سندرم پاهای بی‌قرار توضیح داد: این اختلال با احساس ناخوشایند در پاها و نیاز شدید به حرکت دادن آن‌ها مشخص می‌شود. علائم معمولاً هنگام استراحت و در ساعات عصر و شب شدت می‌گیرند و با حرکت دادن پاها کاهش می‌یابند.
وی افزود: تشخیص این سندرم عمدتاً بر اساس معیارهای بالینی انجام می‌شود و در صورت وجود شواهد کمبود آهن، اصلاح ذخایر آهن بدن می‌تواند بخشی از درمان باشد. گاباپنتینوئیدها نیز از گزینه‌های دارویی مورد توجه در رهنمودهای جدید هستند.
قدیری تأکید کرد: مصرف طولانی‌مدت برخی داروهای آگونیست دوپامین ممکن است به پدیده افزایش علائم منجر شود, بنابراین، انتخاب دارو و برنامه درمانی باید با توجه به شرایط بیمار و زیر نظر پزشک انجام گیرد.
****استفاده از تلفن همراه و برهم خوردن ساعت زیستی بدن
این متخصص با اشاره به نقش ساعت زیستی در تنظیم خواب و بیداری گفت: ریتم شبانه‌روزی بدن تحت تأثیر سازوکارهای زیستی و عوامل محیطی قرار دارد. سفرهای طولانی با اختلاف ساعت، کار در شیفت‌های نامنظم و تغییر مداوم برنامه خواب می‌توانند این نظم را مختل کنند.
وی استفاده از ابزارهای دیجیتال در ساعات پایانی شب، نور نمایشگرها و استرس روزانه را از عواملی دانست که ممکن است به تأخیر در زمان خواب و کاهش کیفیت استراحت منجر شوند.
قدیری درباره نقش ملاتونین نیز توضیح داد: ترشح طبیعی این هورمون با نزدیک شدن به شب افزایش می‌یابد و در تنظیم زمان‌بندی خواب نقش دارد. مکمل‌های ملاتونین در برخی شرایط خاص کاربرد دارند، اما درمانی عمومی برای تمام انواع بی‌خوابی محسوب نمی‌شوند و مصرف آن‌ها باید با توجه به شرایط فرد و ترجیحاً با مشورت پزشک صورت گیرد.
وی کاهش مصرف کافئین در ساعات عصر و شب، تنظیم ساعت خواب، کاهش نور محیط هنگام استراحت، خنک نگه داشتن اتاق خواب و مدیریت استرس را از اقدامات مؤثر در بهبود کیفیت خواب برشمرد.
****خواب بی‌کیفیت و افت تحصیلی دانش‌آموزان
قدیری با ابراز نگرانی از گسترش استفاده افراطی از فضای مجازی در میان نوجوانان و جوانان گفت: کاهش ساعات خواب و برهم خوردن نظم شبانه‌روزی می‌تواند عملکرد شناختی دانش‌آموزان را تحت تأثیر قرار دهد.
وی افزود: توجه، تمرکز، حافظه و توانایی یادگیری از نخستین عملکردهایی هستند که بر اثر کم‌خوابی یا خواب بی‌کیفیت آسیب می‌بینند. دانش‌آموزانی که به دلیل بی‌خوابی یا اختلالات تنفسی خواب استراحت مناسبی ندارند، ممکن است در کلاس درس با کاهش هوشیاری و افت عملکرد تحصیلی روبه‌رو شوند.
این متخصص تأکید کرد: والدین باید نسبت به نشانه‌هایی مانند دیر به خواب رفتن مداوم، خستگی صبحگاهی، خواب‌آلودگی روزانه، خروپف بلند و کاهش محسوس تمرکز فرزندان حساس باشند. ایجاد برنامه منظم خواب و محدود کردن استفاده از تلفن همراه پیش از خواب، به‌ویژه در دوران تحصیل، اهمیت زیادی دارد.
بررسی‌های انجام‌شده درباره وضعیت اختلالات خواب در ایران از شیوع قابل توجه این مشکلات حکایت دارند. بر اساس برخی مطالعات و مرورهای پژوهشی، شیوع آپنه انسدادی خواب در ایران حدود ۲۸.۷ درصد گزارش شده است. همچنین، در یک مطالعه در سال ۲۰۲۴، میزان کلی اختلالات خواب در بزرگسالان حدود ۴۴.۱ درصد برآورد شده که مجموعه‌ای از مشکلات مختلف، از جمله بی‌خوابی، اختلالات حرکتی مرتبط با خواب و اختلالات تنفسی را شامل می‌شود.
در برخی مرورهای پژوهشی نیز شیوع سندرم پاهای بی‌قرار در ایران حدود ۳۲.۹ درصد گزارش شده است. البته تفاوت در روش‌های بررسی، معیارهای تشخیصی و ویژگی‌های جمعیت مورد مطالعه می‌تواند بر این ارقام تأثیر بگذارد؛ ازاین‌رو، این برآوردها باید با توجه به محدودیت‌های مطالعات تفسیر شوند.
بر اساس برخی گزارش‌های مورد استناد، شمار متخصصان دارای گواهی در حوزه طب خواب در ایران حدود ۶۶ نفر برآورد شده است؛ رقمی معادل حدود ۰.۶۴ متخصص به ازای هر یک میلیون نفر جمعیت. همچنین، بیش از ۴۰ کلینیک دارای گواهی از انجمن پزشکی خواب ایران گزارش شده‌اند.
محدودیت پوشش بیمه‌ای خدمات تشخیصی و درمانی، از جمله پلی‌سونوگرافی و تجهیزات فشار مثبت راه هوایی، از دیگر چالش‌های این حوزه به شمار می‌رود. این وضعیت می‌تواند دسترسی برخی بیماران به خدمات مورد نیاز را دشوار کند و ضرورت توسعه زیرساخت‌های تخصصی، افزایش آگاهی عمومی و تسهیل دسترسی به درمان را افزایش دهد.
****ضرورت شناسایی زودهنگام و ارجاع بیماران به مراکز تخصصی
قدیری با تأکید بر اهمیت تشخیص به‌موقع اختلالات خواب اظهار کرد: بیمارانی که با احتمال بالای آپنه خواب، خواب‌آلودگی غیرعادی روزانه، علائم مقاوم به درمان اولیه یا رفتارهای پیچیده و غیرطبیعی هنگام خواب مواجه‌اند، ممکن است به بررسی تخصصی در کلینیک خواب نیاز داشته باشند.
وی افزود: پرسشنامه‌های غربالگری می‌توانند افراد در معرض خطر را شناسایی کنند، اما تشخیص نهایی باید بر پایه بررسی علائم، شرایط بالینی و در صورت لزوم، آزمایش‌های تخصصی انجام شود.
این متخصص همچنین بر ضرورت توسعه راهنماهای بالینی متناسب با شرایط نظام سلامت کشور، افزایش دسترسی به خدمات تشخیصی و درمانی و انجام مطالعات بیشتر درباره وضعیت اختلالات خواب در ایران تأکید کرد.
صبا نشاط، کارشناس کلینیک خواب راد، نیز با تشریح روند ارزیابی مراجعان گفت: فرایند بررسی بیماران با ثبت علائم و تکمیل پرسشنامه‌های استاندارد آغاز می‌شود و در صورت نیاز، تست خواب برای ارزیابی مراحل خواب، الگوی تنفس و تغییرات سطح اکسیژن خون انجام می‌گیرد. نتایج این بررسی‌ها به پزشک کمک می‌کند شدت اختلال را مشخص کرده و مسیر درمان متناسب با وضعیت بیمار را تعیین کند.
*توصیه‌های ضروری برای داشتن خواب باکیفیت
مدیر کلینیک خواب راد اصفهان در پایان با تأکید بر نقش خواب مناسب در سلامت عمومی گفت: داشتن برنامه منظم برای خواب و بیداری، کاهش مصرف کافئین در ساعات پایانی روز، فراهم کردن محیطی تاریک و آرام، کنترل استرس و محدود کردن استفاده از تلفن همراه پیش از خواب از مهم‌ترین اقدامات برای بهبود کیفیت استراحت هستند.
وی خاطرنشان کرد: خواب مطلوب باید فرد را برای فعالیت‌های روزانه آماده کند. اگر فرد با وجود خواب کافی همچنان دچار خستگی شدید، خواب‌آلودگی غیرعادی، کاهش تمرکز یا سردردهای صبحگاهی باشد، باید علت این علائم بررسی شود.
قدیری تأکید کرد: خروپف مداوم، وقفه‌های تنفسی مشاهده‌شده هنگام خواب و چرت‌های ناخواسته در طول روز، به‌ویژه هنگام رانندگی یا انجام فعالیت‌های حساس، علائمی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. تشخیص به‌موقع اختلالات خواب و انتخاب درمان مناسب می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی و کاهش خطر عوارض ناشی از این بیماری‌ها کمک کند.
